Avrupa Müslümanı Antiemperyalist Atatürk

Kayaların Oğlu et al. 2025

Özet

Mustafa Kemal Atatürk, Osmanlı sonrası Türkiye’sini inşa ederken hem İslam dünyasının bir lideri hem de modern Avrupa değerlerini benimseyen bir reformcu olarak özgün bir profil sergilemiştir. Onun antiemperyalist mücadelesi, yalnızca askeri zaferlerle değil, aynı zamanda ekonomik bağımsızlık, kültürel özgüven ve diplomatik denge politikalarıyla da tanımlanabilir. Bu makale, Atatürk’ü “Avrupa Müslümanı” kimliği içinde antiemperyalist bir lider olarak analiz etmekte ve onun düşünce sistemini modern siyaset bilimi literatürü ışığında değerlendirmektedir.

Anahtar Kelimeler: Atatürk, antiemperyalizm, Avrupa Müslümanlığı, modernleşme, bağımsızlık.

1. Giriş

Atatürk, 20. yüzyılın ilk yarısında hem Batı hem Doğu siyaset sahnesinde kendine özgü bir yer edinmiş nadir liderlerden biridir. “Avrupa Müslümanı” tanımı, onun modernleşmeci vizyonunu Batı’nın bilim ve yönetim anlayışı ile İslam’ın ahlaki değerlerini sentezleyen yaklaşımını ifade eder (Zürcher, 2017). Bu kimlik, antiemperyalizmin sadece askeri bir direniş değil, aynı zamanda zihinsel ve kültürel bağımsızlık olarak da kurgulanmasına olanak tanımıştır.

2. Avrupa Müslümanlığı Kavramı ve Atatürk

Avrupa Müslümanlığı, modernleşme sürecinde İslam’ın rasyonel ve evrenselci yorumunu Batı’nın sekülerleşmiş kamu düzeni ve bilimsel ilerleme anlayışıyla birleştiren düşünce biçimidir (Göle, 2015). Atatürk, İslam’ı bireysel ahlak ve toplumsal dayanışma ekseninde konumlandırarak dinin siyasetten bağımsız ama toplumsal yaşamla uyumlu bir formunu öngörmüştür (Mardin, 1991).

Onun Avrupa Müslümanlığı yorumu:

• İslam’ı bilimle uyumlu görmek
• Din ve devlet işlerini ayırmak (laiklik)
• Dini, kültürel kimliğin koruyucu unsuru olarak sürdürmek

3. Antiemperyalizm ve Kurtuluş Savaşı

Atatürk’ün antiemperyalizmi, Sevr Antlaşması’nın dayattığı işgal düzenine karşı milli direniş örgütlenmesinde somutlaşmıştır (Shaw & Shaw, 1977). 1919–1922 arasındaki mücadele, yalnızca Osmanlı topraklarının savunulması değil, aynı zamanda Müslüman dünyaya modern ve seküler bir bağımsızlık örneği sunma amacını da taşımıştır.

Hindistan Müslümanları, Afganistan ve Mısır’daki bağımsızlık yanlısı hareketler, Ankara Hükümeti’ni antiemperyalist bir ilham kaynağı olarak görmüştür (Keddie, 1968).

4. Ekonomik Bağımsızlık ve Emperyalizm Karşıtı Politika

Atatürk’e göre “tam bağımsızlık” yalnızca siyasi değil, aynı zamanda ekonomik bir zorunluluktur. Kapitülasyonların kaldırılması, milli bankaların kurulması, sanayi planlarının uygulanması ve gümrük tarifelerinin millileştirilmesi bu anlayışın sonucudur (Keyder, 1987).

İzmir İktisat Kongresi (1923), emperyalist ekonomik bağımlılığa karşı ulusal kalkınma modelinin başlangıcı olmuştur.

5. Kültürel Emperyalizm Karşısında Avrupa Müslümanlığı

Atatürk, Batı’nın kültürel hegemonyasını sorgularken, aynı zamanda Batı’nın bilim ve hukuk mirasını sahiplenmiştir. Bu ikili tutum, Avrupa Müslümanlığı yaklaşımının tipik bir göstergesidir: modernleşme ile kültürel özgünlük arasında denge kurmak. Dil devrimi, tarih tezi ve halk evleri, milli kimliğin güçlendirilmesiyle kültürel emperyalizme direnmenin araçları olmuştur (Lewis, 1961).

6. Uluslararası Antiemperyalist Dayanışma

Atatürk, İslam dünyasındaki modernist liderlerle dayanışma içinde olmuş, Afganistan Kralı Amanullah Han, İran Şahı Rıza Pehlevi ve Mısır’daki reformistlerle ilişkiler geliştirmiştir. Bu ilişkiler, Avrupa Müslümanlığı çizgisinde bir uluslararası antiemperyalist blok fikrinin nüvelerini taşır (Jäschke, 1972).

7. Diplomatik Denge ve Emperyalizm Karşıtı Strateji

Lozan Antlaşması sonrası Türkiye, büyük güçler arasında denge politikası izleyerek bağımsızlığını korumuştur. Balkan Antantı ve Sadabat Paktı gibi bölgesel iş birlikleri, emperyalist müdahaleleri önleyici diplomatik hamlelerdir.

8. Sonuç

Atatürk, Avrupa Müslümanı kimliğiyle antiemperyalist bir lider olarak, modernleşme ile kültürel özgünlüğü sentezleyen bir model geliştirmiştir. Onun yaklaşımı, İslam dünyası için sekülerleşme ile dini değerlerin barışçıl bir arada bulunabileceğini gösteren nadir örneklerden biridir. Günümüz küresel siyaseti açısından bu miras, hem bağımsızlık hareketleri hem de kültürel özgüven inşası için önemli dersler barındırmaktadır.

Kaynakça

Göle, N. (2015). Gündelik hayat ve Avrupalı Müslümanlar. İstanbul: Metis Yayınları.

Jäschke, G. (1972). Yeni Türkiye’de İslamlık. Ankara: Bilgi Yayınevi.

Keddie, N. R. (1968). An Islamic response to imperialism: Political and religious writings of Sayyid Jamal ad-Din “al-Afghani”. Berkeley: University of California Press.

Keyder, Ç. (1987). State and class in Turkey: A study in capitalist development. London: Verso.

Lewis, B. (1961). The emergence of modern Turkey. London: Oxford University Press.

Mardin, Ş. (1991). Religion and social change in modern Turkey: The case of Bediüzzaman Said Nursi. Albany: SUNY Press.

Shaw, S. J., & Shaw, E. K. (1977). History of the Ottoman Empire and modern Turkey: Volume II. Cambridge: Cambridge University Press.

Zürcher, E. J. (2017). Turkey: A modern history (4th ed.). London: I.B. Tauris.